Arian Leka: ”Biblioteca plutitoare” (antologie de autor) în limba română
Legături albano-române / Lidhje shqiptaro-rumune [AL-RO]
Lidhjet kulturore mes shqiptarëve
e rumunëve janë shumë më të thella nga sa paraqiten rëndom në shtyp. Dokumenti i mëposhtëm shton një dëshmi
më tepër / Legăturile culturale între albanezi şi români sunt cu mult mai
profunde decât le prezintă de obicei presa. Documentul alăturat doar mai adaugă
o dovadă:
Viti 1957 - Ernest Koliqi propozon për Çmimin Nobel në Letërsi shkrimtarin dhe shkencëtarin e famshëm rumun Mircea Eliade. / Anul 1957 - Marele scriitor albanez Ernest Koliqi îl propune pentru Premiul Nobel în Literatură pe Mircea Eliade.
Ernest Koliqi (Ernést Kolíchii) - Prozator,
poet, dramaturg, eseist, editor şi profesor de literatură (Shkodra, 1903 - Roma,
1975). A studiat literatura la Padova, în Italia. Autor al volumelor: “Umbra
munţilor”, “Negustor de steaguri” "Chemarea lui Skanderbeg",
"Urma anotimpurilor", "Simfonia vulturilor", "Gustul
pâinii dospite", "Oglinzile lui Narcis", "Leagănul de
aur", "Lună însângerată" etc. A înfiinţat în Italia importante
centre universitare de studii ale civilizaţiei albaneze, precum şi reviste de
literatură, cultură şi spiritualitate. Este considerat unul dintre
întemeietorii prozei albaneze moderne.
* Photos from Nobel Prize Foundation Archive
“Viața începe vineri” de Ioana Pârvulescu în limba albaneză [AL]
“Romani ka dhe një strukturë
origjinale. Të gjithë personazhet, edhe kur nuk janë të lidhur me njeri
tjetrin, jetojnë paralel me njeri tjetrin. Parvulesku ka shkruar dhe shkruan
mjaft non-fiction – për këtë arsye ka një ndjenjë të ndryshme mase në
shtjellimin e subjektit dhe të narracionit; por, në libër gjejmë dhe atmosferë Krishtlindjesh Dikensiane, të
përzier me lidhje dashurore, vetmi, mister dhe realitet të ashpër, të gjitha
brenda kornizës historike.
Përse ky roman tërhoqi shumë vëmendjen, përse u
përkthye menjëherë në një numër të madh gjuhësh? Ndoshta për pyetjet që ngrejnë
personazhet e autores dhe fati i tyre? Cila është bota ku ne duam të jetojmë? E
shkuara? E tashmja apo e ardhmja? Do të jemi gjithnjë pre e ëndrrës, pa u
përpjekur të ndryshojmë të tashmen, që është e ardhmja e të shkuarve të dikurshëm,
pra ne jemi ëndrra e tyre? Këtë kishin dashur ata?
Të gjitha këto pyetje ekzistenciale, të shprehura
përmes një mjeshtërie të habitshme artistike dhe tejet origjinale, siç thamë
dhe më lart, na shtyn ta lexojmë jo vetëm me
kureshtje, por edhe me reflektim.
Në shqip, romanin Jeta fillon të premten e ka
sjellë shtëpia botuese PEGI, me përkthimin e shkëlqyer të Kopi Kyçykut, njohës
i vjetër e i thellë i gjuhës rumune, por, për më tepër njohës dhe dashurues i
shqipes dhe i mundësive të saj të pamata letrare”.
Diana Çuli
Gazeta MAPO, 2017
Joana Parvulesku
Jeta fillon të premten, roman
Shqipëroi Kopi Kyçyku
Botoi PEGI, Tiranë 2017
”Manuel” de Corneliu Zeană în limba albaneză [AL]
Profesor doktori në
kardiologji, Korneliu D. Zeana, u
lind më 11 prill 1939, në qytetin rumun Rëmniku-Vëlçea. U detyrua të ishte
punëtor i thjeshtë në Hekurudhë, fill pasi e përjashtuan nga shkolla për shkak
të arrestimit të të atit, mjek e profesor në Universitetin e Kluzh-Napokës. Në
këtë qytet, pas shumë pengesash e peripecish të natyrës politike, edhe Korneliu
D. Zeana vazhdoi dhe përfundoi me Diplomë të Merituar Fakultetin e Mjekësisë, më
1961. Rezultatet e shkëlqyera në mësime i dhanë të drejtën të zgjidhte vendin e
punës. Mjeku i ri kërkoi diçka që hynte në kategorinë e punëve “tepër të vështira”. Themeloi ambulancën
dhe shtëpinë e lindjes në komunën Mujereaska të rrethit Vëlçea dhe, pasë pesë
vjetësh ushtrimi të profesionit në fshat, u caktua preparator në Fakultetin e
Mjekësisë “Karol Davila” të Bukureshtit. Në periudhën 1967-1989 ishte docent
pranë katedrës së Mjekësisë së Brendshme dhe të Kardiologjisë.
Korneliu D. Zeana
është anștar nderi i Akademisë së Mjekësisë të Rumanisë dhe i Komitetit
Drejtues të Shoqatës së Mjekëve Shkrimtarë dhe Publicistë Rumunë (SMSPR), degë
e Bashkimit Botëror të Shkrimtarëve Mjekë (UMEM).
Ka botuar poezi, ese
dhe proza të shkurtra në organet “Dacia
Literara”, “Literatorul”, “Romania Libera”, “Adevarul”, “Contemporanul”
etj, është përfshirë si autor në antologji epigramesh dhe në Fonotekën e Artë
të Radiopërhapjes Rumune. Është drejtor themelues i revistës “Cugetarea europeană” (Mendimi evropian),
që merret kryesisht me filozofinë politike të Bashkimit Evropian; president
themelues i Seksionit Rumun të Lëvizjes Evropiane dhe i Shoqatës Evropiane të
Kuadrove Mësimdhënëse, seksioni Rumania. Këto shoqata, me seli qëndrore në
Bruksel dhe të përfaqësuara në Parlamentin Evropian, promovojnë frymën
evropiane në Rumani, por edhe imazhin e saj në Kontinentin Plak.
"Shqiptaret" - një dramë për virtytet e gruas shqiptare / ”Albanezii” - o dramă despre virtuțile femeii albaneze - [AL]
 |
| Coperta piesei, publicată de Editura Clubul Poeziei (Klubi i Poezisë) Tirana 2016 |
Shkrimtari rumun Stefan Xheorxhesku-Serxhent (1859-1922), luftëtar i vijës së parë në përpjekjet për Pavarësinë e Rumanisë, ka qënë mik i çiltër e i zjarrtë i kombit e i popullit tonë. Këto ndjenja të ngrohta ai i ka shprehur nëpërmjet veprës së tij letrare, në prozë e në poezi. Vend të dukshëm në këtë drejtim ze edhe drama me pesë akte në vargje “Shqiptarët”, e botuar në Bukuresht nga Instituti i Arteve Grafike të Rumanisë, më 1898 dhe e vënë në skenë, po aty, një vit më vonë.
Njohës i mirë i historisë dhe i traditës sonë, autori ka ditur të na japë me vërtetësi, me patos e me art, tablo të fuqishme e prekëse nga luftrat heroike e të njëpasnjëshme të bijve e bijave të popullit tonë në vitet e fundit të sundimit të Sulltan Mehmetit II (1784-1839).
Idetë se forca e gjallë, që do ta shpëtojë Shqipërinë, janë masat popullore, njerëzit e thjeshtë, madje edhe gratë si Dora, me aftësi komanduese dhe se Shqipëria rron e do të rrojë edhe pa Skenderbeun, se vepra e fryma e tij janë në zemrat e të gjithëve, nënvizohen qartë gjatë krejt zhvillimit të ngjarjeve të dramës. Kemi arsye të besojmë se emrin e protagonistes kryesore të dramës, Dora, autori ia ka marrë “hua” së shquarës sonë Dora d’Istria, aq e njohur dhe e vlerësuar në Rumani, por edhe në botë.
Autori di të bëjë një diferencim të thellë edhe në gji të shoqërisë osmane, duke dalluar qartë e prerë kastën e korruptuar të Sulltanit nga njerëzit e thjeshtë, që vuanin e shtypeshin njëlloj si popujt e tjerë të perandorisë. Krahas shqetësimit të Sulltanit, ngaqë “Shqipëria është kockë e fortë dhe e pakapërdishme”, zbërthehen artistikisht, në dritën e fakteve historike, dhelpëria e qëndrimi me dy faqe i Venetikut ndaj çështjes shqiptare.
Në atë përleshje të pabarabartë me armiq të hapur e të mbuluar, populli ynë ishte ngritur i tëri për të flijuar gjithçka në altarin e lirisë. Prej detit të urrejtjes popullore, si dallgë të fuqishme, ngrihen e vërsulen mbi pushtues e tradhtarë edhe vajzat e nënat shqiptare. Ato, jo vetëm lindin e rritin trima, por edhe luftojnë në krah të tyre, atje ku rreziku është më i madh. Pena e Xheorxhesku-Serxhent-it i ka qarë me lot këto krijesa titanike, që vetëm një truall i larë me lumenj gjaku mund t’u japë jetë. Me zemrën mal e shpirtin det, ato kacafyten me vdekjen për të shpëtuar jetën e fëmijëve, pra të ardhmen e kombit. Kështu i kanë mësuar atdheu e liria. Duke shpalosur një mozaik të tërë virtytesh, njëri më i çmuar e më i ndritshëm se tjetri, autori, si rrallëkush, argumenton artistikisht përse femra shqiptare brezpasbrezi i ka merituar plotësisht nderimin e mirënjohjen e popullit të vet e të njerëzve përparimtarë kudo në botë.
Arhitectul albanez Kristo Sotiri şi România [RO]
Arhitectul Kristo Sotiri s-a născut în oraşul Pogradec la 27 martie 1870, într-o familie formată de şase persoane: tatăl, Vangjel Sotiri, băştinaş, mama: Sofia Ballabani, originară din satul Tushemisht, aflat pe malul albanez al Lacului Ohrida, şi patru copii. Tatăl viitorului mare arhitect avea în oraş un mic negoţ. Soţia sa, ca toate femeile din acea vreme, era casnică. Familia Sotiri îşi ducea zilele cu mari greutăţi financiare. Oraşul Pogradec, colţul unei rarisime frumuseţi – aproape o capodoperă a peisajului albanez – fusese o aşezare cunoscută în antichitate. În anii '70 ai secolului al XIX-lea, în schimb, devenise o micuţă localitate de câteva sute de case ridicate pe malul apusean al Lacului Ohrida, pe un tărâm care, în acele condiţii, producea mai mult lacrimi decât pâine – fenomen care asemuia Pogradecul cu celelalte oraşe ale ţării. Datorită acestor condiţii, pogradecarul Vangjel Sotiri, ca mulţi alţi conaţionali înainte şi după el, într-o zi obişnuită a anului 1875, a fost obligat să-şi lase familia în oraş şi să bată dureroasele căi ale exilului.
Pentru locuitorii acestei zone, ţările cele mai râvnite erau România – care, deşi încă aflată sub autoritatea otomană, se bucura de o largă autonomie, transformată în independenţă odată cu Congresul de la Berlin – şi ceva mai puţin Bulgaria. După o călătorie chinuitoare, înveşnicită deja în cântecele folclorice dedicate pribegiei, Vangjel Sotiri a ajuns şi s-a stabilit la Bucureşti, unde exilanţii albanezi, de decenii, organizaseră un important centru cultural şi patriotic. Iniţial, Vangjel s-a ocupat aici de tot ce a putut, dar se pare că nu i-a mers grozav şi a trebuit să se mute la micul oraş Tulcea, în care, după alte străduinţe şi greutăţi, a reuşit să ridice o fabrică de prelucrare a materialelor lemnoase şi chiar să-şi vândă din produsele ei. Astfel a izbutit ca, după cinci ani de muncă asiduă, cu banii puşi deoparte, să-şi ia la Tulcea şi pe ceilalţi membri ai familiei.
Kronikë kulturore rumune (Cronică culturală românească / AL)
Viktor Bakillari
Fakulteti i Gjuhëve të Huaja
Universiteti i Tiranës
Nga 28.11-2.12.2015,
në Rumani (vend i begatë me popull punëtor, mikpritës dhe ndërtimtar, vend ku
mbas punëve të mëdha këndohet, vallëzohet, pihet raki ballë kazani dhe / ose
verë e cilësisë së lartë) u zhvillua Kongresi i 19-të i Botës
Shpirtërore Rumune (“CONGRESUL SPIRITUALITĂŢII ROMĂNEŞTI, Ediţia a XIX-a”).
Përfaqësues nga
bashkësitë rumune anembanë botës, por jo vetëm, mblidhen çdo vit në qytetet
Alba Iulia dhe Zlatna, vende këto që shtrihen në pjesën qendrore, në zemër të
Rumanisë, rreth 350 km. larg Bukureshtit të bukur.
Në këtë Kongres,
i cili zhvillohet çdo vit, pati edhe përfaqësues nga vendi ynë.
Qëllimi i këtij
kongresi të përvitshëm, i krijuar e i thirrur nga Lidhja kulturore për
bashkimin e rumunëve kudo që janë në botë, është që të kontribuojë për njohjen
dhe forcimin e lidhjeve mes rumunëve të shpërndarë në të katër anët e globit si
dhe mbajtjen fort të lidhjeve të tyre me Rumaninë - vendorigjinën e tyre. Sipas
të dhënave, sivjet morën pjesë përfaqësues nga rreth 30 shtete.
Midis tyre pati pjesëmarrës
edhe nga Shqipëria.
Akademik Kopi Kyçyku, (zëvendëspresident i
forumeve më të larta të këtij kongresi, i vetmi i huaj në pozita kaq të larta
në këtë kongres të përvitshëm), shqiptar rumunofon, fumunofil dhe rumunolog, i
cili ishte në kryesinë e zgjedhur për të drejtuar punimet e Kongresit. Krahas
kësaj, z. Kyçyku përuroi 4 libra në gjuhët shqipe dhe rumune duke ligjëruar me
një rumanishte të shkëlqyer...
Ardian-Christian Kuciuk, laureat al Premiului Academiei Kult din Tirana
La 7 noiembrie 2015, la Palatul Congreselor din Tirana, în cadrul Galei transmise în direct de Televiziunea publică Albaneză, prestigioasa Academie KULT a premiat 13 artiști albanezi din diferite domenii ale artei. Premiul „Cartea / Autorul Anului” i-a fost acordat scriitorului bilingv Ardian-Christian Kuciuk pentru romanul „Home”, publicat în 2014 de Editura PA din Prishtina.
Scris la București în limba albaneză (2005), romanul ”Home” urmărește soarta unui refugiat albanez din anii '90 care călătorește cu pașaportul unui necunoscut decedat de mult și care, în urma unor întâmplări petrecute într-un spațiu dublu, real și metaforic, este ucis în mod misterios. După înmormântare, confrații încep să rememoreze cuvintele, poveștile, dramele și glumele lui Home Çkena (porecla protagonistului, transformată de autor în nume, este o salutare în dialectul gheg și înseamnă Ce faci / Ce noutăți mai sunt) neputând ieși din dilema dacă Home a existat doar în imaginația lor, sau și aievea. Persoana reală nu figurează nicăieri în acte, deși multă lume l-a cunoscut, iar ca personaj se găsește în manuscrisul romanului ”Home”.
Subscribe to:
Posts (Atom)