Cuvintele comune în albaneză şi în română - mărturie a legăturilor tradiţionale între două popoare străvechi

KOPI KYÇYKU

Prezenţa în Albania a unei populaţii aromâne, - aromâna fiind considerată aproape în unanimitate ca un dialect al limbii române - a pus în faţa cercetătorilor problema apariţiei acestui dialect în afara graniţelor României[1]. Legat de teritoriul de formare a limbii şi a poporului român şi implicit de apariţia acestei populaţii de limbă română în Peninsula Balcanică, au existat în principal două teorii: teoria imigraţionistă şi teoria continuităţii. Susţinătorii teoriei imigraţioniste, pornind de la existenţa în limba română a unor cuvinte comune cu limba albaneză (iată o listă oferită de ei: abure, balaur, baligă, baltă, barză, brad, brâu, bucurie, buză, căpuşă, căpută, cătun, copac, copil, curpăn, cursă, dărâma, daş, fărâmă, gălbează, gard, gărdină, gata, ghimpe, ghioagă, groapă, grumaz, guşă, măgură, mal, mână, mărat, mătură, mazăre, moş, măgure, murg, năpârcă, păstaie, părâu, pururea, rânză, sarbăd, scăpăra, scrum, sculă, sâmbure, spânz, stuped, strungă, şopârlă, şut, ţap, vatră, vătui, viezure, zburda, zgardă[2]), au ajuns la concluzia că patria poporului român a fost undeva în Balcani, alături de poporul albanez, de unde ar fi imigrat în teritoriul actual. Argumentele susţinătorilor acestei teorii sunt şubrede. De fapt, aceste cuvinte comune nu prezintă acelaşi fonetism şi sens pe care ar trebui să-l aibă în urma acestei convieţuiri. Pe de altă parte, lingvistul bulgar D. Decev a remarcat că, în cazul unei convieţuiri între români şi albanezi în Balcani, rezultatul ar fi trebuit să fie o limbă comună sau înrudită şi nu două limbi total diferite. În realitate, cuvintele comune limbii române cu albaneza - de fapt în număr mult mai mare decât s-a crezut până acum - nu sunt împrumuturi reciproce, ci sunt, în primul rând, moşteniri luate şi de una şi de cealaltă limbă din fondul lingvistic străvechi indo-european carpato-balcanic.

Pe aceeaşi linie, academicianul Alex. Rosetti, în lucrarea sa “Istoria limbii române”[3], sublinia că prezenţa în limba română a unui număr de cuvinte ce se regăsesc şi în albaneză, “nu implică în mod necesar contactul dintre strămoşii noştri şi strămoşii albanezilor, întrucât aceste cuvinte se explică printr-un criteriu comun: o limbă azi dispărută, a cărei formă actuală este, cel puţin în parte, albaneza de astăzi, şi care a lăsat urme în vocabularul populaţiei romanizate dunărene”. În continuare, autorul ajunge la concluzia că teritoriul lingvistic al strămoşilor albanezilor se întindea şi la nordul teritoriului lor actual şi că, prin urmare, strămoşii albanezilor erau vecini cu strămoşii românilor.

Citește în continuare

Minoritatea albaneză din România în epoca contemporană

Acad. KOPI KYÇYKU

Albanezii, atestaţi documentar, sunt prezenţi în ţările române începând din mijlocul veacului al XVI-lea, ca păstori, ostaşi şi gardă domnească, păzitori înarmaţi ai diverselor conace, negustori şi, mai târziu, emigranţi politici.

Ïn ţinutul aurifer din Munţii Apuseni s-au găsit chiar inscripţii foarte vechi, cu numele aşezărilor predecesorilor albanezilor, al coloniştilor iliri (ei s-au aşezat în centrul minier de la Alburnus Maior, în vicus şi castelle: vicus Pirustarum, castellum Baridustarum[1], după sistemul de organizare dalmaţiană, în jurul secolului al doilea după Hristos.

În epoca feudală, lupta împotriva dominaţiei otomane cuprinde acţiuni paralele sau comune ale celor două popoare. În campaniile sale antiotomane, Iancu de Hunedoara a urmărit şi colaborarea militară cu poporul albanez care, sub conducerea eroului său naţional, Gheorghe Kastrioti Skanderbeg (1405-1468), în acel timp dădea grele lovituri otomanilor[2]. Cunoaştem, de asemenea, acţiunea paralelă de apărare împotriva otomanilor pe care au avut-o în a doua jumătate a secolului al XV-lea, pe de o parte Ştefan cel Mare (1457-1504) şi pe de altă parte Skanderbeg.

Un voievod de origine albaneză, Vasile Lupu (1635-1653), şi-a petrecut cea mai mare parte a vieţii în Moldova, fiind exponentul intereselor boierimii moldovene.

Prezenţa albanezilor în România este legată şi de răscoala din 1821. Ei au făcut parte din  oastea lui Tudor Vladimirescu, fapt atestat de multe documente[3].

Printre participanţii la răscoala, sau la revoluţia pandurilor, din 1821, menţionăm pe scriitorul albanez Naum Veqilharxhi, care a jucat un rol important în mişcarea de renaştere culturală albaneză[4]. Născut în comuna aromână Vithkuq (Albania), din apropierea oraşului Moscopole (Voskopoja)[5], Veqilharxhi a stat mulţi ani la Brăila şi a creat un alfabet propriu pentru limba albaneză[6]. Cu acest alfabet el a alcătuit două abecedare şi a plecat cu ele la Constantinopol ca să le tipărească. Acolo, Veqiharxhi a reuşit să-şi scoată lucrările  la lumină, însă peste numai un an a fost ucis, pare-se de către agenţii bisericii greceşti, care nu vedeau cu ochi buni trezirea albanezilor, prin şcoală, la o viaţă naţională. Abecedarele lui Veqilharxhi au fost difuzate în diverse centre din Albania.

Şi familia Ghika, binecunoscută în istoria României, este de origine albaneză. Ea a dat Moldovei şi Ţării Româneşti numeroşi voievozi, identificându-se încă din veacul al XVII-lea cu interesele de atunci ale ţărilor române. Din familia Ghikuleştilor face parte şi Elena Ghika, cunoscută mai ales sub pseudonimul său literar Dora d’Istria. Timp de câteva decenii, nici o altă femeie, în afară de George Sand, nu s-a bucurat de atâta popularitate în lumea intelectuală europeană ca Dora d’Istria. „E de uimit  câte cunoştinţe se adunaseră în mintea acestei excepţionale  femei şi cu câtă uşurinţă le putea ea scoate în front ori de câte ori era o bătălie de dat. Căci ea a fost o predicatoare de crez luptător. Liberalismul anticlerical a găsit în ea o neobosită apărătoare. Şi tot aşa dreptul de a trăi al naţiunilor”, scria despre ea marele istoric român Nicolae Iorga[7].

Sërish një beatifikim edhe për botën shqiptare

Akad. Kopi Kyçyku,

President i Shoqërisë Kulturore Shqiptare Haemus,

Kavalier i Shën Silvestrit Papë

Në Muzeun Memoriali i Dhimbjes,
(Memorialul Durerii) Sighet, Rumani

Ftesa historike dhe pjesëmarrja e kreut të Kishës Ortodokse, Patriarkut Bartolomeu, në ceremoninë e fronëzimit në Vatikan të Papës Françesk I, nuk vonoi të pasohej nga një ngjarje tjetër, gjithaq e rëndësishme: nënshkrim i dekretit për beatifikimin Monsinjorit Vladimir Gjika, mistik i shquar, filozof i fesë, i martirizuar në burgjet komuniste të Rumanisë më 16 maj 1954.

Një ndër detyrat thelbësore, që i caktoi vetes qysh në ditën e themelimit të saj, Shoqëria Kulturore Shqiptare Haemus, me seli qendrore në Bukuresht, ishte dhe mbetet qëmtimi, hulumtimi, vlerësimi dhe popullarizimi i personaliteteve të shquara me prejardhje shqiptare, në të gjitha fushat e veprimtarisë njerëzore.

Një nga këto figura është Monsinjori Vladimir Gjika, pinjoll i një familjeje famëmadhe, nga gjiri i së cilës kanë dalë personalitete të shquara, ndër të cilët sundimtari Grigor Gjika, diplomati dhe ish-kryeministri Ion Gjika (1816-1897), intelektualja e përmasave evropiane Elena Gjika (1828-1888), alias Dora D’Istria, princi Albert Gjika (1868-1925), drejtues i një kongresi mbarëshqiptar dhe nismëtar qysh më 1905 i një projekti për shqyrtimin e mundësive të shpalljes së pavarësisë së Shqipërinë, etj.

Pas një pune të gjatë këmbëngulëse dhe sistematike, doktori i shkencave Ardian-Christian Kyçyku përgatiti një numur të madh materialesh, një pjesë e të cilave nisi të botohej qysh nga janari i vitit 2007 në organe të ndryshme shtypi në Rumani, Shqipëri , Kosovë e Mërgatë, dhe u paraqit në simpoziume shkencore në Evropën Perëndimore, si, fjala vjen, në Tubimin Ndërkombëtar „Evropa. Ëndrra dhe trauma”, mbajtur në Kështjellën Seggau, pranë qytetit Leibniz (Austri), më 24-26 maj 2007, me pjesëmarrjen e një numuri të madh personalitetesh të shkencës e të politikës botërore, mes të cilëve Presidenti i atëhershëm i Parlamentit Evropian, Hans-Gert Poettering, Komisarja Evropiane Benita Ferrero-Waldner, Peshkopët Josef Homeyer dhe Egon Kapellari, mendimtari Jeremy Rifkin, tre nga rektorët e Universitetit të Graz-it etj.

”Gabimet në politikë janë krime...” (Intervistë e Akademikut Kopi Kyçyku dhënë Gazetës Mokra)

Kam përballë akademikun pogradecar, mikun e dijes, Kavalierin e Urdhërit të Shën Silvestrit, profesor doktor Kopi Kyçykun, një mesoburrë, me ballë të gjerë sokratik, me vështrim serioz, me pamje tipike intelektuale. Këtë e thonë edhe sytë e tij, lëvizjet energjike të duarve dhe mënyra e prerë e të folurit, përqendrimi i krejt qenies së tij.

Akademiku Kopi Kyçyku, si enciklopedist që kërkon të dijë gjjithçka, është kthyer në krenari, jo vetëm për vete, por krenari edhe për të tjerët. Me një veprimtari të gjerë dhe të thellë shkencore, ai nuk jeton vetëm për vete, por për njerëzimin. Akademiku Kopi Kyçyku është futur thellë në labirintin e dijeve nëpër viset e Ballkanit, Evropës dhe botës. Kur e pyetën Aleksandrin e Madh të Maqedonisë: “Përse depërtove aq larg, deri në Indi?”, ai u përgjigj: “Na thonë se qenkemi indoevropianë. Deri sa është kështu, atëhere kufijtë e Evropës mbarojnë në Indi”.

Edhe miku i dijes, akademiku Kopi Kyçyku, mbasi mbaroi një varg studimesh shkencore në shumë vende të Evropës, si: Rumani, Greqi, Kroaci, Bullgari, Maqedoni, Zvicër, Francë, Gjermani etj, shkoi për të hulumtuar në Turqi, në Indi e gjetkë.

Mendja e ndritur, sjellja tepër njerëzore, vlerat morale dhe intelekti, e ngritën në një pjedestal të lartë. Ai i ngjiti shkallët e lavdisë duke punuar si gjeolog, publicist, pushtetar vendor, deputet, shkrimtar, përkthyes, historian, mësimdhënës etj; kaloi gradat shkencore, që nga kandidat i shkencave, doktor, profesor dhe akademik.

Duke u nisur nga sa më sipër, mendova t’i marr një intervistë akademikut të mirënjohur, profesor doktor Kopi Kyçykut.

Gazetari Llazi Tona: Vendlindja juaj është Pogradeci, ku ju përfunduat shkollën fillore dhe atë shtatëvjeçare. Cilat janë mbresat tuaja për to dhe për mësimdhënësit përkatës?

Akad. Kopi Kyçyku: Edukatorë që fati e solli t’i njoh qysh në moshën më të brishtë, si Viktori Pihoni, e më pas Tushi Pasko, Dhimitër Tola, Spiro Angjele e të tjerë, ndikuan në formimin dhe ngulitjen tek unë, jo vetëm të njohurive të qëndrueshme në lëndë të ndryshme, por edhe të dashurisë e të krenarisë për vendlindjen e për vlerat e mirënjohura të kombit tonë.

“Skulptor gjer edhe për të verbërit” / ”Sculptor până și pentru orbi”

- kjo ishte njëra nga shumë fjalitë befasuese që vigani i skulpturës moderne, - shpesh i quajtur edhe atë i saj, - Constantin Brâncuși (Konstantin Brënkush) e pat lënë të shkruar në një fletore të thjeshtë, mes shumë mendimeve per artin, artistin dhe jetën e vet. Lindur më 1876 në fshatin Hobița të Rumanisë, Brâncuși mësoi në qytetin Târgu-Jiu dhe në Bukuresht, nga ku do të largohej, - më këmbë! - drejt Parisit, në shenjë hakmarrjeje ndaj ngutjes së njërës prej jurive të kohës. Është tashmë proverbiale rrëfenja e tij në lidhje me lavdinë: tek çapitej drejt Parisit, i kredhur në ëndrra për lavdi të përbotshme, gati përplaset me një lopë që pikërisht në atë çast po urinonte. “Ja, pra, edhe lavdia, tha: një shurrë lope!”.

Pas vitesh pune rraskapitëse dhe moskuptimesh që jo rrallë mbrehen pas veprës tejet origjinale të një gjeniu, Brâncuși merr trajtën e një patriarku artesh, princ-fshatar, siç e quajtën, hap disa ekspozita në Francë, Amerikë, Indi, dhe mban lidhje me shumë personalitete të kohës. Deviza e tij ishte: Krijo si Zot / Urdhëro si mbret / Puno si skllav! Për veprën e Brâncuși-t shkruan me përkushtim Ezra Pound, Eugen Ionesco, Mircea Eliade, Ionel Jianu, Carola-Gedion Welch-er, Bulent Eçevit dhe shumë të tjerë.

Disa prej këtyre veprave, si Zonjusha Pogany, Kolona e Pafundme, Tryeza e Heshtjes, Porta e Puthjes, Zogu në Hapësirë, Puthja, Veza, Leda, Mrekullia kanë hyrë në thesarin e simboleve universale dhe shpesh krijojnë përshtypjen se janë skulpturat e para të këtij planeti. Constantin Brâncuși ndërroi jetë në Paris, pa u kthyer më në vendlindje, në vitin 1957. Atelieja e tij në Rrugën ‘Impasse Ronsin’ të Parisit është shndërruar në vend pelegrinazhi. Po japim për lexuesit disa pjesë nga ‘ditari krijues’ i Brâncuși-t, në këtë vit të parë të mijëvjeçarit*, të cilin UNESCO dhe kultura rumune, me mjaft frymëzim, e quajtën Viti Brâncuși:

E bukura është baraspesha absolute.

Kur s’jemi më fëmijë, jemi tashmë të vdekur.

Gjërat nuk është aq vështirë t’i bësh; vështirë është të vihesh në gjendjen për t’i bërë.

Thjeshtësia nuk është një qëllim në art, mirpo ti arrin në thjeshtësi pa vullnetin tënd, duke iu afruar kuptimit real të gjërave. Thjeshtësia është në vetvete një ndërlikim – dhe duhet të ushqehesh me thelbin, që të mund t’i kuptosh vlerën.

Mos harro asnjëherë që je artist. Mos e humb kurajon; dhe mos u tremb nga asgjë; se do t’ia arrish qëllimit.

Në art nuk duhet të ekzistojnë të huaj.

Materialet nuk duhen shtrënguar të flasin në gjuhën tonë… por duhet t’i sjellim gjer në pikën ku të tjerët do të kuptojnë gjuhën e tyre.

Në skulpturën time kam mbyllur zbrazëtitë që krijojnë… hijet.

Vështrojini punimet e mia derisa t’i shihni! Ata që janë pranë Zotit i kanë parë.

Çfarë lidh ti këtu në tokë – lidhet edhe në qiell.

Do të doja të krijoja ashtu siç marr frymë.

Skulpturat e mia janë gjer edhe për të verbërit.

Arti duhet të jetë e çliruar nga sentimentalizmi – si edhe nga narkotiku fetar.

Ekziston një qëllim në të gjitha gjërat – mirpo për të arritur atje duhet të shkëputemi nga uni.

Artisti modern nuk është një kafshë luksi, por një kafshë e vuajtur. Arti i tij kryhet vetëm në vuajtje dhe dramatizëm, si një krim…

Me këtë formë (Veza ose Fillimi i Botës) unë mund të lëviz Universin.

Çfarë e përcakton, vallë, qytetërimin tonë? – Shpejtësia! Njerëzit pushtojnë kohën dhe hapësirën duke shpejtuar parreshtur mjetet me të cilat mund t’i përshkojnë. Shpejtësia nuk është veçse masa e kohës që të nevojitet për të përshkuar një distancë… Dhe nganjëherë është fjala për distancën që na ndan nga vdekja… Vepra e artit duhet të shprehë pikërisht çka nuk i nënshtrohet vdekjes. Por duhet ta bëjë në mënyrë të atillë, që kjo shprehje të jetë një dëshmi për epokën kur ka jetuar artisti.

Përgatiti A.-Ch. Kyçyku
* Nga arkivi i Revistës Haemus (2001)

Jehona e një ekspozite / Ecoul unei expoziţii...

Në dy javët e para të majit 2010, në Bukuresht qëndroi e hapur ekspozita e piktores së mirënjohur Rudina Proda. E lindur në Tiranë më 11 nëntor 1978, Rudina Proda vuan nga sëmundja e autizmit. Qysh kur mbushi një muaj jetë, iu nënshtrua një procesi kurimi intensiv me synim riaftësimin dhe integrimin në veprimtarinë sociale, në shoqëri. Mbaroi shkollën 8-vjeçare “11 Janari-Edith Durham” në kryeqytet, ndërsa më pas, për një vit, vazhdoi si dëgjuese gjimnazin “Petro Nini Luarasi”, po në Tiranë. Është në gjendje të shkruajë, të lexojë dhe të komunikojë me dialogje të shkurtër. Ka filluar të pikturojë në tetor 1989. Deri më 1995 punoi pranë pedagogut të talentuar Bashkim Dervishi dhe vazhdoi më tej të punonte e pavarur, si profesioniste e mirëfilltë, në studion e vet “Art Rudina”, atelje i pajisur me gjithçka të nevojshme për zhvillimin e veprimtarisë krijuese të një artisti të vërtetë. Në fondin e saj, Rudina ka mbi 3000 piktura. Deri tani ka organizuar mbi 125 ekspozita, nga të cilat 56 vetjake: në Shqipëri (30), Kosovë (1), Bullgari (1), Bosnjë-Hercegovinë (1), Danimarkë (1), Estoni (1), Hungari (2), Itali (1), Uells (1), Francë (2), Zvicër (2), Finlandë (2), Poloni (3), Kroaci (6), Slloveni (1), Greqi (1). Ajo ka fituar mbi 30 çmime, diploma, çertifikata, në konkurse kombëtare dhe ndërkombëtare.